Bajki terapeutyczne: czym są i jak ich używać w domu

Czym jest bajka terapeutyczna

To krótka historia napisana z myślą o konkretnej trudności: lęku przed ciemnością, pierwszym dniu w przedszkolu, narodzinach rodzeństwa, złości, przeprowadzce czy wizycie u lekarza. Bohaterem często jest zwierzątko albo dziecko w podobnym wieku, a świat bajki jest bezpieczny i przewidywalny.

Bohater ma kłopot podobny do kłopotu dziecka i czuje to, co ono. W trakcie historii dostaje wsparcie od kogoś życzliwego i uczy się nowego sposobu radzenia sobie. Zakończenie jest dobre, ale nie magiczne: zmienia się przede wszystkim to, jak bohater myśli i co robi.

Słowo „terapeutyczna” nie oznacza terapii. Rodzic czyta taką bajkę w domu tak jak każdą inną, przed snem albo w spokojnej chwili w ciągu dnia. Psychologowie także sięgają po bajki w swojej pracy, ale w gabinecie są one tylko jednym z elementów pomocy.

Bajki terapeutyczne nie muszą być smutne ani poważne. Często mają w sobie humor i ciepło, a trudny temat pojawia się delikatnie, w tle przygody. Dzięki temu dziecko słucha ich z przyjemnością, a nie jak lekcji.

Jak działa bajka terapeutyczna

Małe dziecko rzadko potrafi powiedzieć wprost: „boję się, że mama mnie nie odbierze”. Łatwiej mu usłyszeć, że ten sam strach ma mały jeżyk. Rozmowa o bohaterze jest bezpieczniejsza niż rozmowa o sobie, bo nikt nie wytyka dziecku jego lęku.

Bajka działa też przez wyobraźnię. Dziecko przeżywa razem z bohaterem jego strach, a potem ulgę. Przytulone do rodzica, w bezpiecznych warunkach, może oswoić trudną sytuację, zanim spotka ją naprawdę.

Dobra bajka terapeutyczna robi kilka rzeczy naraz:

• nazywa uczucia, na które dziecko nie ma jeszcze słów,
• pokazuje, że inni też tak mają, więc dziecko nie czuje się dziwne ani gorsze,
• podsuwa konkretny sposób działania, na przykład głęboki oddech, zapalenie lampki albo rozmowę z dorosłym,
• daje nadzieję: bohater sobie poradził, więc i mnie może się udać.

Rodzaje bajek terapeutycznych

W polskich poradnikach o bajkoterapii często spotkasz podział na trzy rodzaje bajek. Nie musisz pamiętać nazw, ale pomagają one zrozumieć, po co sięgać w danej sytuacji.

• Bajki relaksacyjne wyciszają. Zabierają dziecko w wyobraźni do spokojnego miejsca, na łąkę czy nad morze, i pomagają rozluźnić ciało. Dobrze sprawdzają się wieczorem.
• Bajki psychoedukacyjne uczą nowych zachowań: jak poradzić sobie ze złością, jak poprosić o pomoc, jak pogodzić się po kłótni.
• Bajki psychoterapeutyczne wspierają w lęku i trudnych przeżyciach. Pomagają dziecku poczuć, że nie jest samo i że sytuację da się oswoić.

Jak wybrać bajkę do konkretnej trudności

Najlepiej działa bajka, która pasuje do sytuacji, ale nie jest jej kopią. Jeśli dziecko boi się psa sąsiadów, bohater może bać się burzy albo dużego ptaka. Wystarczy podobieństwo uczucia, nie szczegółów.

Zbyt dosłowna historia, z bohaterem o tym samym imieniu i tym samym kłopocie, bywa odbierana jak pouczenie. Dziecko może się wtedy zamknąć albo poczuć, że rodzic ocenia je przez bajkę.

• Sprawdź, czy bohater ma podobny wiek i podobne uczucia jak Twoje dziecko.
• Wybieraj historie, w których bohater sam coś robi, a nie tylko czeka, aż problem zniknie.
• Unikaj bajek, które straszą albo zawstydzają, na przykład wyśmiewają płaczącego bohatera.
• Przeczytaj bajkę najpierw samodzielnie, zanim przeczytasz ją dziecku.

Jak napisać własną bajkę terapeutyczną

Bajkę możesz też ułożyć samodzielnie. Nie musi być literacka, wystarczy, że będzie spokojna i dopasowana do dziecka. Bohater nie musi być odważny od początku: wystarczy, że na końcu jest trochę odważniejszy niż na początku.

Unikaj morałów wypowiadanych wprost i porównań do dziecka. Przydaje się za to prosty schemat:

• bohater, którego dziecko polubi, na przykład mały lis, miś albo smok,
• bezpieczne miejsce akcji: las, łąka, dom nad rzeką,
• kłopot podobny do kłopotu dziecka i uczucia, które mu towarzyszą,
• ktoś życzliwy, kto pomaga, ale nie rozwiązuje wszystkiego za bohatera,
• kilka prób i mały sukces na końcu,
• spokojne zakończenie, po którym łatwo zasnąć.

Jak czytać bajkę terapeutyczną w domu

Czytaj w spokojnej chwili, najlepiej wieczorem, gdy dziecko jest blisko i nie musi nigdzie biec. Nie zapowiadaj, że to bajka „o Tobie”. Dziecko samo zauważy podobieństwo, jeśli będzie na to gotowe.

Po bajce możesz zapytać o bohatera, a nie o dziecko: „Jak myślisz, czego bał się jeżyk?”, „Co mu pomogło?”. Jeśli dziecko samo zacznie mówić o sobie, słuchaj bez poprawiania i bez pośpiechu. Jeśli nie chce rozmawiać, to też jest w porządku.

Wracaj do tej samej bajki przez kilka wieczorów. Powtarzanie utrwala nowy sposób myślenia, a dziecko często dopiero za którymś razem zadaje pytanie, które naprawdę je nurtuje.

Zwróć uwagę na to, jak dziecko reaguje. Jeśli przytula się mocniej, prosi o powtórkę albo zadaje pytania, bajka trafiła w coś ważnego. Jeśli się wierci albo prosi o inną książkę, może to nie ten moment albo nie ta historia.

Możesz też zostawić miejsce na dalszy ciąg. Zapytaj: „Jak myślisz, co jeżyk zrobi jutro?”. Wymyślając dalszy ciąg, dziecko czasem podpowiada, czego samo potrzebuje.

Własną bajkę o konkretnej trudności, z imieniem dziecka w roli bohatera, możesz też stworzyć w Hug a Story. Szkic przeczytasz, zanim powstanie pełna wersja, więc możesz sprawdzić, czy historia jest dla Twojego dziecka w sam raz.

Czego bajka nie zrobi

Bajka nie usunie lęku jednym czytaniem i nie zastąpi rozmowy, bliskości ani zmian w codzienności. Działa najlepiej razem z tym, co robisz na co dzień: cierpliwością, przewidywalnym planem dnia i Twoją obecnością.

Pamiętaj też, że wiele zachowań, które wyglądają jak kłopot, to zwykły etap rozwoju: złość dwulatka, nieśmiałość wobec obcych czy chwilowy powrót do smoczka po narodzinach rodzeństwa. Bajka pomaga je przejść, ale nie trzeba ich leczyć.

Porozmawiaj z psychologiem dziecięcym, jeśli trudność trwa długo, narasta, utrudnia dziecku codzienne życie (jedzenie, sen, zabawę, przedszkole) albo pojawiła się po trudnym wydarzeniu, takim jak wypadek, choroba czy strata bliskiej osoby. Psycholog pomoże dobrać sposób pomocy, a bajki mogą być jednym z nich.